تازه ها - سلسه مباحث تاریخ تدوین حدیث - جلسه هفتم
بسم اللّه الرحمن الرحيم
با نهايت تواضع تقديم مىشود
مسلك فهرستى
«احياء روش قدما در بررسى
حديث»
جلسه هفتم
محور بحث در اين جلسه:
* ادامه بحث خط غلو و ميراث آنها
* آشنايى با خط واقفيه
نقد اولين تراث خط غلو
كتاب توحيد مفضل.
نجاشى كتاب توحيد مفضل را ذكر
نمىكند!
ایت الله سيستانى: كتاب «فكّر» همان كتاب
توحيد است.
استاد: بسيار بعيد است!
نجاشى: قيل خطابى
ابن غضائرى: خطابى
اسامى كتب - ذكر نجاشى:
* كتاب ما افترض اللّه على الجوارح من
الايمان.
* كتاب يوم وليله
* كتاب فكّر
* كتاب فى بدء الخلق
* وصيه المفضل
* كتاب علل الشرايع (رويكرد اخبارى)
* نجاشى از فهارس گزارش نمىكند!
* طريق ابن شاذان - احمد بن محمد بن
يحيى - محمد بن يحيى - عمران بن
موسى - ابراهيم بن هاشم - محمد
بن سنان - مفضل).
ذكر شيخ فى فهرسته كتابا واحدا:
* له وصيه يرويها! (فهرست ابن الوليد)
* ابن ابى جيد - ابن الوليد- صفار
-محمد بن الحسين بن ابى الخطاب
- محمد بن سنان ـ مفضل.
* له كتاب: فهرست حميد
* طريق: جماعه - التلعكبرى - ابن
همام - حميد - احمد بن الحسن
البصير - ابى شعيب المحاملى -
مفضل.
ظواهر كتاب توحيد نشان مىدهد قرن 4
نوشته شده است.
200 سال بعد از مفضل: دفاع از اسماعيليه
با انتساب به مفضل!
مساله مهم: تمييز غلو و
اعتدال
الان با وجود سند در احاديث، مىتوان
تمييز داد.
تفكيك تراث غلو واعتدال
بقاى اين تفكيك تا زمان شيخ كلينى
اتحاد دو خط فكرى بعد شيخ
علت اتحاد خط غلو و اعتدال:
* وجود حركت سياسى شيعى در مصر.
* هدف خط غلو سياسى: تشكيل حكومت
سياسى، (در مصر حاصل شد).
* هجرت عدهاى از خط غلو به آنجا...
* اوضاع اجتماعى فرقى نكرد، از
عدالت خبرى نيست كه نيست!
* زمينه انحلال خط غلو.
در مقايل كلينى شخصيت علمى بزرگى در
تدوين از خط غلو نداريم!
ويژگىهاى مشايخ ثلاثه
و ارتباط با خط غلو
كلينى اكثر النقل عن خط الغلو
* صدوق اكثر النقل عن خط الاعتدال .
8* 3: الكلينى احتفظ على تراث
خط الغلو اكثر من الصدوق.
چند نكته:
* بدايه خط غلو، امام باقر (جابر و
مفضل).
* اولين نمونه غلو: جابر از امام باقر.
* اوج خط غلو: مفضل از امام صادق.
* اساس خط غلو: شهر كوفه.
بحث بعدى: حركت وقف
* شناخت اين حركت تاثير زيادى در
تحليل وشناخت ميراث حديثى شيعه
دارد.
* حركة الوقف بحسب النصوص كانت
قويه جدا.
* شبهه عدم وفات امام كاظم عليه السلام
به طور جدى در كوفه مطرح شد.
* شيعه در بغداد كم بود، مركز تشيع
كوفه.
* فى الابتداء كثير من اصحابنا مالوا الى
الوقف.
تدريجا ارجعوا عن الوقف و اعتقدوا
بامامه الامام الرضا عليه السلام.
* فقط عده قليلى مثل احمد بن محمد بن
نصر از اول امامت امام رضا عليه
السلام شك نكردند.
* موضعگيرى امام رضا عليه السلام در
مقابل آنها: قلت لابى الحسن الرضا
اعطى هولاء الذين يزعمون ان اباك
حى من الزكاه شيئا؟ قال: لاتعطهم
فانهم كفار مشركون زنادقه. (رجال
الكشى ص 456).
عن محمد بن عاصم: يا محمد بلغنى انك
تجالس الواقفه؟ قلت: نعم، جعلت
فداك، اجالسهم وانا مخالف لهم.
قال: لاتجالسهم. (رجال الكشى ص
457).
* خط وقف (بعد خط غلو) قوىترين
حركت فكرى فرهنگى.
نكته مهم: كثير من اصحابنا قيل فى حقهم
انّهم من الواقفيه.
نجاشى در ترجمه صفوان بن يحيى برقم
198 : سلم مذهبه من الوقف.
* اوج فتنه: خريدن افراد سرشناس:
الف. نجاشى در ترجمه يوسن بن عبد
الرحمن برقم 447: وكان ممن بذل
له على الوقف مال جزيل فامتنع من
اخذه وثبت على الحق.
ب. ترجمه صفوان: وكان جماعه الواقفه
بذلوا له ملا كثيرا.
* عمد الوقف وشيوخهم:
الف. عثمان بن عيسى: كان شيخ الواقفه
ووجهها واحد الوكلاء المستبدين
بمال موسى بن جعفر.
ب. الحسن بن محمد بن سماعه من شيوخ
الواقفه.
ج. على بن ابى حمزه البطائنى: هو احد
عمد الوقف (رجال النجاشى رقم
656).
ابن الغضائرى فى رجاله ص 83: هو احد
عمد الوقف لعنه اللّه هو اشد الخلق
عداوه للمولى بعد ابى ابراهيم.
استاد: عمد الوقف: مراد خط تند رو و
جسارت كننده به امام را عليه السلام.
* بنيانگذار مكتب تكثير در واقفيه: شيخ
طوسى.
رجال الطوسى: 60 مورد «واقفى»، يك
مورد «كان واقفيا».
در فهرست 5 مورد «واقفى».
(نشان مىدهد شيخ در كار رجالى و نه
فهرستى از يك منبعى الهام گرفته
است).
نجاشى:
عبارت «كان واقفيا» و «واقفى» ندارد -
فقط يك نفر (الحسن بن محمد بن
سماعه برقم 84) را مىگويد: «كان
يعاند فى الوقف».
* نجاشى عبارت: «كان من الواقفه»: 9
نفر نجاشى الحاصل: نجاشى تقريبا
80 درصد واقفىهاى شيخ را قبول
ندارد!!(فقط 20 مود را قبول
مىكند)
* الشيخ ينفرد فى نسبه الوقف فى كثير
من الموارد .
* استاد: تامل در اين انفرادات شيخ در
نسبت وقف.
تحليل: شيخ اين نسبتها را از رجال كشى
گرفته است.
اعتماد زيادى شيخ طوسى به رجال كشى
(در مقابل عدم اعتماد نجاشى: فيه
اغلاط كثيره: اغلاط لفظى و اغلاط
معنوى).
* در آينده بحث مصدرشناسى كتب
رجال و فهرست (فهارس ثمانيه)
مفصل بحث خواهيم كرد) ان شاء
اللّه.
* تحليل استظهار استاد كه منشا اشتباه
شيخ كتاب كشى بوده است:
اقول: ظاهرا نقش كشى در اين خلط كم
بوده است:
در كشى موجود : كان واقفيا: 9 مورد.
در كشى موجود: 11 مورد «واقفى».
جمعا 20 مورد.
نكته مهم ديگر: بعضى موارد انفراد شيخ
در نسبت وقف در رجال كشى
نيست!!
* احتمال: كشى موجود خلاصه كتاب
است!!
* تحليل دوم استاد: احتمالا كتاب ديگرى
منشا اين خلط شيخ شده است.
* كتابى در دفاع از واقفيه باموضوع علم
رجال منشا و مصدر بوده است
واعتماد شيخ به اين كتاب زياد بوده
است.
مثال: سماعه بن مهران: مشهور بوقف.
ابن الغضائرى: نقل عن بعض انه توفى فى
حيوه الامام الصادق عليه السلام.
رجال النجاشى رقم 517: روى عن ابى
عبد اللّه وابى الحسن، ومات
بالمدينه ثقه ثقه. ذكر احمد بن
الحسين: انه وجد فى بعض الكتب
انه مات سنه خمس واربعين وماه فى
حيوه ابى عبد اللّه وذلك ان ابا عبد
اللّه عليه السلام قال له: ان رجعت
لمترجع الينا» فاقام عنده فمات فى
تلك السنه وكان عمره نحوا من ستين
سنه. وليس اعلم كيف هذه الحكايه
لان سماعه روى عن ابى الحسن عليه
السلام و هذه الحكايه تتضمن انه
مات فى حيوه ابى عبد اللّه عليه
السلام واللّه اعلم.
ذكره البرقى فى رجاله ص 44 فى
اصحاب الصادق والكاظم.
وذكره الشيخ تاره برقم 2958 فى
اصحاب الصادق واخرى برقم 5021
فى اصحاب الكاظم وقال: «روى عن
ابى عبد اللّه، واقفى».
ابن داود فى رجاله ص 460: «واقفى».
العلامه فى الخلاصه ص 228: «ثقه ثقه
وكان واقفيا».
استاد: سماعه بن مهران از مشاهير
اصحاب است، وقتى به اين چهره
نسبت وقف داده شود تكليف افراد
غير مشهور معلوم است.
تحليل استاد: حركة الوقف مضافا الى
خبث باطنهم و انكارهم امامه الرضا
حاولوا ان يوجهوا حركتهم بميل
العصابه اليهم.
* ذكروا عددا كبيرا من الطائفه انهم كانوا
من الواقفيه والشيخ اعتمد على هذا.
* واقفيه: جحدوا امامه الرضا وانقسموا
قسمين:
الف. من كان معاندا ويتجاسر عليه
ويستعمل على الامام الفاظ قبيحه.
ب. من كان غير معاند ويعتقد انه عالم
صالح فقيه الا انه ليس بامام.
* اصل تشكيل اين حركت: مال دنيا.
كان بدء الوقف انه اجتمع ثلاثون الف
دينار...فحملوا الى وكيلين لموسى
عليه السلام بالكوفه (ريشه اصل
وقف: كوفه) احدهما حيان السراج
والاخر كان معه وكان موسى عليه
السلام فى الحبس فاتخذا بذلك
دورا و عقدا العقود واشتريا الغلات
فلما مات موسى وانتهى الخبراليهما
انكرا موته واذاعا فى الشيعه انه
لايموت لانه هو القائم. فاعتمدت عليه
طائفه من الشيعه واتشر قولهما فى
الناس حتى كان عند موتهما اوصيا
بدفع ذلك المال الى ورثه موسى
عليه السلانم واستبان للشيعه انهما
قالا ذلك حرصا على المال.(رجال
الكشى ص 459). (برگشت شيعه).
* لايتجاوزون الامام الكاظم - يروون
عن الصادق والكاظم غالبا.»
الواقفيه: اوجدوا تراثا ضخما - اكثر من
خط الغلو و الفطحيه (الفطحيه:
عمار بن موسى الساباطى له دور
بارز ولكن الواقفيه اكثر بكثير من
الفطحيه).
* نقد علمى اصحاب حركه وقف را:
«كتاب الرد على الواقفه»:
رجال النجاشى 68 - -43 =63 =78
-121 310- 393 - 1183...
(8 مورد نجاشى - 2 مورد شيخ طوسى).
نسبت آن با خط غلو: كتاب الرد على
الغلاه نجاشى 6 مورد.
* تاليف كتاب در رد خط غلو 6، در رد
وقف 9: «يك سوم بيسشتر است).
* ظهور الواقفيه قرن سوم (شهادت امام
كاظم) - آخرين نفر كه ما
مىشناسيم: حميد بن زياد متوفى
310.
* بعد وفاة حميد بن زياد ماتت الحركه
تماما.
* در زمان كلينى كسى در واقفيه از اعلام
شان نبود.
حميد بن زياد:
فقيه كبير من اعلام الواقفيه.
من مشايخ الكلينى.
له مشايخ: اشهرهم الحسن بن محمد بن
سماعه (فقيه واقفى كثير العناد على
الوقف).
راس آنها: على بن ابى حمزه البطائنى -
عثمان بن عيسى.
دقت: تراثهم تراث الاصحاب.
مثلا: ابن سماعه عن ابن ابى عمير عن
معاويه بن عمار عن الصادق.
تراثهم المشهور: كتاب معاويه بن عمار فى
الحج.
كتب جميل بن دراج و...را هم روايت
كردهاند.
تراث وقف: كبير و قد وثقوا فى النقل.
جمله منهم اضافه الى انهم من الروات
كانوا من الفقهاء.
حركه الوقف بدات من الكوفه وازدهر فى
الكوفه وانتهت فيها (اكثريت آنها).
* اعلام خط اعتدال مهاجرت به بغداد -
تشكيل مكتب بغداد اول.
استاد: علت محو شدن آنها محصور ماندن
در يك مكان خاص (كوفه).
* خط اعتدال مهاجرت به بغداد و انتقال
تراث به قم - رى- نيسابور -
سمرقند و...
تعداد بازديد: 208